Wer uns am Weg begegnetKogo spotykamy po drodze

Der Klassiker im Balkonkasten, hier am Brückengeländer, und das ehrliche Gegenbeispiel des Tages: Sie sieht schön aus, bringt dem Ökosystem aber fast nichts. Botanisch eine Pelargonie aus Südafrika, also gebietsfremd, und die gezüchteten Sorten bieten heimischen Insekten kaum zugänglichen Nektar oder Pollen. Bienen und Falter fliegen meist einfach vorbei. Anders als der Lavendel, der wenigstens Bienen füttert, ist die Geranie reine Deko. Wer den Balkon für Insekten bepflanzen will, greift besser zu heimischen Stauden.

Klasyk skrzynki balkonowej, tu na barierce mostu, i szczery kontrprzykład dnia: ładnie wygląda, ale ekosystemowi daje niemal nic. Botanicznie pelargonia z Afryki Południowej, więc gatunek obcy, a hodowlane odmiany oferują rodzimym owadom ledwo dostępny nektar czy pyłek. Pszczoły i motyle zwykle po prostu przelatują obok. Inaczej niż lawenda, która przynajmniej karmi pszczoły, pelargonia to czysta dekoracja. Kto chce obsadzić balkon dla owadów, lepiej sięgnie po rodzime byliny.

Der graugrüne, geweihartige Bewuchs auf den Zweigen ist keine Krankheit und kein Teil der Pflanze, sondern eine eigene Lebensform: eine Flechte, das Team aus einem Pilz und einer Alge, die zusammen leben. Der buschige hier erinnert stark an Eichenmoos, dazu wachsen flache Blattflechten auf der Rinde. Das Beste daran: Flechten sind Zeiger für saubere Luft, sie gedeihen nur dort so üppig, wo die Luft gut ist. Ein gutes Zeichen für diese Ecke.

Szarozielony, porożowaty nalot na gałązkach to nie choroba ani część rośliny, lecz osobna forma życia: porost, drużyna grzyba i glonu, które żyją razem. Ten krzaczkowaty przypomina mocno mąkla tarniowego, a na korze rosną też płaskie porosty listkowate. Najlepsze w tym: porosty są wskaźnikiem czystego powietrza, bujnie rosną tylko tam, gdzie powietrze jest dobre. Dobry znak dla tego zakątka.

Ein heimischer Kletterer aus der Familie der Kürbisgewächse, der sich mit spiralig gedrehten Ranken an Bäumen und Hecken hochzieht. Die handförmig gelappten Blätter erinnern an Efeu, die leuchtend roten Beeren sind hübsch, aber giftig, also nur anschauen. An sie ist eine eigene Wildbiene gebunden, die Zaunrüben-Sandbiene, die ihren Pollen fast nur hier sammelt und ohne die Zaunrübe nicht überleben kann.

Rodzimy pnącz z rodziny dyniowatych, który wspina się po drzewach i żywopłotach za pomocą spiralnie skręconych wąsów. Dłoniasto klapowane liście przypominają bluszcz, jaskrawoczerwone jagody są ładne, ale trujące, więc tylko oglądać. Związana jest z nią osobna dzika pszczoła, pszczolinka przestępowa, która zbiera pyłek niemal tylko tu i bez przestępu nie przetrwa.

Ein mächtiger heimischer Ahorn, erkannt an den handförmigen Blättern hoch oben im Kronendach. Die fein und regelmäßig gefurchte Rinde spricht für einen Spitzahorn, aber Rinden-Bestimmung ist tückisch, also lieber bei Ahorn bleiben. Ökologisch wertvoll: Ahorn nährt viele Insekten und ist im Frühjahr eine frühe Bienenweide. Bonus: jemand hat der Rinde einen Smiley verpasst.

Potężny rodzimy klon, rozpoznany po dłoniastych liściach wysoko w koronie. Drobno i regularnie bruzdowana kora wskazuje na klon zwyczajny, ale oznaczanie po korze bywa zwodnicze, więc lepiej zostać przy klonie. Ekologicznie cenny: klon żywi wiele owadów i wiosną jest wczesną pasieką. Bonus: ktoś dorobił korze uśmiech.

Die zweite Feder des Tages, und eine ganz andere: grau mit klaren dunklen Querbinden. Diese Bänderung ist typisch für Greifvögel wie Sperber, Habicht oder Turmfalke. Aus einer einzelnen Feder lässt sich die Art aber ehrlich nicht sicher sagen. So oder so der Beweis, dass hier oben ein Jäger seine Kreise zieht.

Drugie pióro dnia, i całkiem inne: szare z wyraźnymi ciemnymi poprzecznymi pręgami. Takie prążkowanie jest typowe dla ptaków drapieżnych jak krogulec, jastrząb czy pustułka. Z pojedynczego pióra gatunku jednak szczerze nie da się pewnie określić. Tak czy inaczej dowód, że tu w górze krąży myśliwy.

Eine leuchtende Beerenähre auf dem schattigen Waldboden, im Spätsommer das, was von der bizarren Frühlingsblüte übrig bleibt. Vorsicht: die roten Beeren sind stark giftig, nur anschauen. Im Frühjahr ein raffinierter Trickser: Sein Blütenkolben heizt sich auf und wird bis zu 15 Grad wärmer als die Luft, um einen Aasgeruch zu verströmen. Damit lockt er kleine Mücken in eine Kesselfalle, hält sie über Nacht gefangen und lässt sie erst am nächsten Tag, mit Pollen bestäubt, wieder frei.

Jaskrawy kłos jagód na cienistym dnie lasu, późnym latem to, co zostaje z dziwacznego wiosennego kwiatu. Uwaga: czerwone jagody są silnie trujące, tylko oglądać. Wiosną wyrafinowany oszust: jego kolba kwiatowa nagrzewa się i bywa nawet o 15 stopni cieplejsza od powietrza, by wydzielać zapach padliny. Tak wabi małe muchówki do pułapki, trzyma je przez noc i uwalnia dopiero następnego dnia, obsypane pyłkiem.

Das leuchtende Rot der Feldränder, seidig zerknittert wie frisch ausgepackt. Jede Blüte hält nur einen Tag, dann fallen die Blätter. Heimisch und für Bienen eine wichtige Pollenquelle. Seine Samen keimen erst, wenn der Boden aufgerissen wird, und halten dabei jahrzehntelang durch. Genau deshalb blühte er nach dem Ersten Weltkrieg massenhaft auf den umgepflügten Schlachtfeldern auf, daher die rote Mohnblume als Gedenk-Symbol.

Jaskrawa czerwień skrajów pól, jedwabiście pomięta jak świeżo rozpakowana. Każdy kwiat trwa tylko jeden dzień, potem płatki opadają. Rodzimy i dla pszczół ważne źródło pyłku. Jego nasiona kiełkują dopiero, gdy ziemia zostanie naruszona, i przetrwają przy tym dziesięciolecia. Właśnie dlatego po pierwszej wojnie światowej zakwitł masowo na zaoranych polach bitew, stąd czerwony mak jako symbol pamięci.

Ehrlich gesagt kein Kind dieser Gegend: ein Gartengewächs aus dem Mittelmeerraum, das hier angepflanzt wurde. Aber im Gegensatz zu manchem Import verdient er sich seinen Platz, denn kaum eine Pflanze zieht so viele Bienen, Hummeln und Schmetterlinge an. Jetzt Ende Juli ist er allerdings schon über den Zenit, das kräftige Lila ist einem staubigen Grau gewichen. Nächstes Jahr erwischen wir ihn hoffentlich in voller Blüte.

Szczerze mówiąc nie dziecko tej okolicy: roślina ogrodowa znad Morza Śródziemnego, tu posadzona. Ale w przeciwieństwie do niejednego importu zasługuje na swoje miejsce, bo mało która roślina przyciąga tyle pszczół, trzmieli i motyli. Teraz pod koniec lipca jest już jednak po zenicie, intensywny fiolet ustąpił zakurzonej szarości. W przyszłym roku uchwycimy ją oby w pełnym rozkwicie.

Ein dorniger heimischer Strauch voller blauschwarzer Früchte mit weißem Reif, den Schlehen. Roh sind sie bitter und sauer, erst der erste Frost macht sie mild. Ökologisch ein Schatz: dichtes Dornengestrüpp als Vogelnistplatz, frühe Blüte für Insekten und Winterfutter für Vögel. Und ein Stück Familiengeschichte: Die Schlehe gilt als eine der Stammeltern unserer Kulturpflaume, die aus einer Kreuzung von Schlehe und Kirschpflaume entstanden ist.

Cierniowy rodzimy krzew pełen niebieskoczarnych owoców z białym nalotem, tarnin. Surowe są gorzkie i kwaśne, dopiero pierwszy mróz czyni je łagodnymi. Ekologicznie skarb: gęste ciernie jako miejsce gniazdowania ptaków, wczesne kwitnienie dla owadów i zimowy pokarm dla ptaków. I kawałek historii rodzinnej: tarnina uchodzi za jednego z przodków naszej śliwy domowej, która powstała ze skrzyżowania tarniny i ałyczy.

Das heimliche Maskottchen des Tagebuchs, jetzt endlich scharf: ein Rehbock im rotbraunen Sommerfell, der in aller Ruhe die Wiese am Stoppelfeldrand abgrast. Schon auf der Nachttour zog eins übers Feld, damals nur als Videobeweis. Heute stand es lange genug still für ein richtiges Porträt.

Nieoficjalna maskotka dziennika, teraz wreszcie ostro: rogacz w rudobrązowej letniej sierści, spokojnie skubiący łąkę na skraju ścierniska. Już na nocnej trasie jedna przechodziła przez pole, wtedy tylko na wideo. Dziś stała dość długo na prawdziwy portret.

Der Prachtfund des Tages: samtschwarze Flügel mit einer leuchtend orangeroten Binde und weißen Spitzenflecken, unverwechselbar. Und ein echter Wanderfalter: Im Herbst zieht er zum Überwintern ans Mittelmeer und kommt im Frühjahr zurück, dabei fliegt er auffällig schnurgerade mit rund 14 km/h. Ein Kind der Brennnessel, denn auf ihr wächst seine Raupe auf. Hier sonnt er sich mit offenen Flügeln auf dem trockenen Gras.

Perła dnia: aksamitnie czarne skrzydła z jaskrawą pomarańczowoczerwoną przepaską i białymi plamami na szczytach, nie do pomylenia. I prawdziwy motyl wędrowny: jesienią leci zimować nad Morze Śródziemne i wraca wiosną, lecąc uderzająco prosto z prędkością około 14 km/h. Dziecko pokrzywy, bo na niej dorasta jego gąsienica. Tu wygrzewa się z rozłożonymi skrzydłami na suchej trawie.

Der lang ersehnte erste Bestäuber im Album, und einer, der schwer vor die Linse geht. Am pelzigen Körper und den grauen Haarbinden am Hinterleib eher eine Wildbiene als die glattere Honigbiene, aber bei rund 600 heimischen Wildbienenarten ist die genaue Art aus einem Foto kaum sicher zu bestimmen. Hier tief in einer Weißkleeblüte auf Nektarsuche.

Długo wyczekiwany pierwszy zapylacz w albumie, i to taki, którego trudno złapać w kadr. Po futrzastym ciele i szarych przepaskach na odwłoku raczej dzika pszczoła niż gładsza pszczoła miodna, ale przy około 600 rodzimych gatunkach dzikich pszczół dokładny gatunek trudno pewnie oznaczyć z fotografii. Tu głęboko w kwiecie koniczyny białej w poszukiwaniu nektaru.

Ein Kugelköpfchen aus vielen kleinen weißen Blüten, das von unten nach oben verblüht: Die untersten Blüten klappen braun nach unten, während oben noch frische stehen. Bindet Stickstoff aus der Luft in den Boden und ist eine der wichtigsten Nektarquellen für Bienen, wie man hier gut sieht.

Kulista główka z wielu drobnych białych kwiatów, przekwitająca od dołu ku górze: najniższe kwiaty brązowieją i opadają, gdy na górze stoją jeszcze świeże. Wiąże azot z powietrza w glebie i jest jednym z najważniejszych źródeł nektaru dla pszczół, co tu dobrze widać.

Die Kerze am Wegrand: ein hoher Blütenstab über einer Rosette aus großen, filzig behaarten Blättern, die sich weich wie Flanell anfühlen. Die gelben Blüten öffnen sich nach und nach von unten nach oben. Eine wichtige Bienenweide auf trockenen, sonnigen Böden.

Świeca przy poboczu: wysoki pęd kwiatowy nad rozetą dużych, filcowato owłosionych liści, miękkich jak flanela. Żółte kwiaty otwierają się stopniowo od dołu ku górze. Ważna roślina miododajna na suchych, słonecznych glebach.

Sieht auf den ersten Blick aus wie Löwenzahn, hat aber verzweigte Stängel mit mehreren Blütenköpfen, während der echte Löwenzahn immer nur einen Kopf pro Stängel trägt. Genau daran erkennt man es. Ein zäher Überlebenskünstler auf mageren, trockenen Böden. (Bestimmung wahrscheinlich, Gelbköpfe sind knifflig.)

Na pierwszy rzut oka wygląda jak mniszek, ale ma rozgałęzione łodygi z kilkoma koszyczkami, podczas gdy prawdziwy mniszek ma zawsze tylko jeden koszyczek na łodydze. Właśnie po tym się go poznaje. Wytrzymały mistrz przetrwania na ubogich, suchych glebach. (Oznaczenie prawdopodobne, żółte koszyczki są trudne.)

An den Stacheln am Stängel und den Früchten in allen Reifestufen nebeneinander erkannt: grün, rot und schwarz an derselben Rispe. Diese hier hatten im heißen Sommer sichtlich zu wenig Wasser, viele Beeren blieben klein. Es gibt hunderte kaum unterscheidbare Kleinarten, deshalb sagt man einfach Brombeere.

Rozpoznana po kolcach na łodydze i owocach we wszystkich stadiach dojrzewania obok siebie: zielone, czerwone i czarne na tej samej wiesze. Te tutaj w upalne lato wyraźnie miały za mało wody, wiele jagód pozostało małych. Istnieją setki ledwo rozróżnialnych drobnych gatunków, dlatego mówi się po prostu jeżyna.

Wehrt sich mit Brennhaaren, die bei Berührung abbrechen und Säure in die Haut spritzen. Trotzdem eine der wertvollsten Pflanzen: Futter für über 30 Schmetterlingsraupen und als Spinat oder Tee für uns essbar. Die grünen Blütenrispen hängen jetzt im Sommer herab.

Broni się włoskami parzącymi, które przy dotknięciu odłamują się i wstrzykują kwas w skórę. Mimo to jedna z najcenniejszych roślin: pokarm dla ponad 30 gąsienic motyli, a dla nas jadalna jako szpinak lub herbata. Zielone wiechy kwiatowe zwisają teraz latem.

Farne haben keine Blüten und keine Samen, sie vermehren sich über Sporen. Die sitzen als runde braune Häufchen (Sori) in zwei Reihen auf der Blattunterseite, genau daran erkennt man diesen hier. Ein uraltes Gewächs, Farne gab es schon lange vor den Blütenpflanzen.

Paprocie nie mają kwiatów ani nasion, rozmnażają się przez zarodniki. Siedzą one jako okrągłe brązowe kupki (kupki zarodnionośne) w dwóch rzędach na spodzie liścia, właśnie po tym się ją poznaje. Prastara roślina, paprocie istniały na długo przed roślinami kwitnącymi.

Am keilförmigen Blattgrund mit kurzem Stielchen erkannt, dazu der trockene Hang: das spricht für die Trauben-Eiche und nicht die Stiel-Eiche, die fast sitzende Blätter mit Öhrchen hat. Ein alter, mächtiger Baum, an dem sogar ein kleiner Jung-Trieb aus dem bemoosten Stamm wächst.

Rozpoznany po klinowatej nasadzie liścia z krótkim ogonkiem oraz suchym zboczu: to wskazuje na dąb bezszypułkowy, a nie szypułkowy, który ma niemal siedzące liście z uszkami. Stare, potężne drzewo, na którym z omszałego pnia wyrasta nawet mały młody pęd.

Das kleinste und tapferste am Wegrand: blüht fast das ganze Jahr, schließt seine Blüte abends und bei Regen und öffnet sie morgens wieder. Die Blätter sitzen in einer flachen Rosette direkt am Boden.

Najmniejsza i najdzielniejsza przy poboczu: kwitnie niemal cały rok, zamyka kwiat wieczorem i podczas deszczu, a rano znów go otwiera. Liście tworzą płaską rozetę tuż przy ziemi.

Klettert mit Haftwurzeln an Stämmen hoch, ohne dem Baum zu schaden, er nutzt ihn nur als Leiter. Blüht spät im Herbst und ist dann eine der letzten Nektarquellen fürs Insekten. Es gibt sogar eine Biene, die fast nur von ihm lebt: die Efeu-Seidenbiene sammelt zu über 98 Prozent Efeu-Pollen und fliegt genau dann, wenn im Herbst der Efeu blüht. Immergrün, die dunklen Blätter sind handförmig gelappt.

Wspina się po pniach korzeniami czepnymi, nie szkodząc drzewu, używa go tylko jako drabiny. Kwitnie późną jesienią i jest wtedy jednym z ostatnich źródeł nektaru dla owadów. Istnieje nawet pszczoła, która żyje niemal tylko z niego: pszczolinka bluszczowa zbiera w ponad 98 procentach pyłek bluszczu i lata dokładnie wtedy, gdy jesienią kwitnie bluszcz. Zimozielony, ciemne liście są dłoniasto klapowane.

Zu erkennen an den dreispitzigen Deckschuppen, die wie kleine Mäuseschwänzchen zwischen den Zapfenschuppen hervorschauen. Das hat keine andere Nadel bei uns. Aber ehrlich: Sie gehört hier eigentlich nicht her. Ein nordamerikanischer Import, den die Forstwirtschaft wegen des schnellen Holzes pflanzt, ökologisch aber eine Enttäuschung. Eine heimische Eiche ernährt hunderte Insektenarten, die Douglasie fast keine. Immerhin ein Gigant: nach dem Küstenmammutbaum die zweithöchste Baumart der Welt, benannt nach dem Botaniker David Douglas.

Rozpoznasz ją po trójdzielnych łuskach okrywających, które wystają spomiędzy łusek szyszki niczym małe mysie ogonki. Żadna inna nasza iglaka tego nie ma. Ale szczerze: właściwie tu nie pasuje. Północnoamerykański import, sadzony przez leśnictwo dla szybkiego drewna, ekologicznie jednak rozczarowanie. Rodzimy dąb żywi setki gatunków owadów, daglezja niemal żadnego. Za to gigant: po sekwoi wieczniezielonej druga najwyższa gatunek drzewa na świecie, nazwana na cześć botanika Davida Douglasa.

Gefunden als Handschwinge direkt am Start, auf dem Gullideckel. Der weiße Saum an der Fahne verrät sie: unsere größte Taube, deutlich kräftiger als jede Stadttaube.

Znaleziona jako lotka tuż na starcie, na pokrywie studzienki. Biały rąbek chorągiewki ją zdradza: nasz największy gołąb, wyraźnie potężniejszy niż gołąb miejski.

Öffnet ihre Blüten nur vormittags und jede nur für einen einzigen Tag. Die blauen Sterne der trockenen Wegränder.

Otwiera kwiaty tylko przed południem, a każdy tylko na jeden jedyny dzień. Niebieskie gwiazdy suchych poboczy.

Die Pflanze, von der diese Gegend ihren Namen hat. Im Juli noch grün und hart, im September eine andere Geschichte.

Roślina, od której ta okolica bierze nazwę. W lipcu jeszcze zielone i twarde, we wrześniu zupełnie inna historia.

Purpurne Köpfe im ersten Morgenlicht, ein Hummel-Magnet.

Purpurowe główki w pierwszym porannym świetle, magnes na trzmiele.

Haarig, dunkel, wohnt auf dem moosigen Friedhofszaun von Weiler. Wer sie erkennt, darf sich gerne melden.

Włochata, ciemna, mieszka na omszałym płocie cmentarza w Weiler. Kto ją rozpozna, niech śmiało da znać.

Die gefingerten Blätter sind eindeutig. Wache am höchsten Fotopunkt der Tour.

Palczaste liście nie zostawiają wątpliwości. Warta na najwyższym sfotografowanym punkcie trasy.

Gelbe Knöpfe ganz ohne Blütenblätter, riecht streng würzig, alte Heilpflanze.

Żółte guziki całkiem bez płatków, mocno korzenny zapach, stara roślina lecznicza.

Stand die ganze Nacht neben der Himmelsliege Wache und lieferte morgens das Vogelkonzert.

Całą noc pełniła wartę obok leżanki, a rano zafundowała ptasi koncert.

Das Empfangskomitee von Stromberg. Blockierte den Weg, ließ sich durch nichts beeindrucken, erste Fauna-Sichtung des Tagebuchs.

Komitet powitalny Stromberga. Blokował drogę, nic nie robiło na nim wrażenia, pierwsza obserwacja fauny w dzienniku.